Przewlekły stan zapalny przy otyłości i insulinooporności: CRP, badania, kiedy do lekarza

CRP podwyższone w wynikach, a Ty nie masz ani gorączki, ani kataru? Przy nadmiarze tkanki tłuszczowej białko C-reaktywne (CRP) jest podwyższone częściej niż przy prawidłowej masie ciała [1]. Tłuszcz brzuszny wiąże się z przewlekłym stanem zapalnym niskiego stopnia [2]. Ostre infekcje, zapalenia i urazy podnoszą CRP zwykle powyżej 10 mg/l [3], a niski stopień zapalenia wykrywa się też u osób bez objawów choroby [3]. Dieta nie leczy stanu zapalnego, ale wspomaga leczenie: zmiana jedzenia i spadek masy ciała obniżały CRP w badaniach [4, 5].
Czym jest CRP i czym różni się od hs-CRP?
CRP, czyli białko C-reaktywne, to wskaźnik zapalenia, który wątroba wytwarza głównie pod wpływem interleukiny 6, białka przekazującego sygnał zapalny [6]. hs-CRP to ten sam wskaźnik oznaczany czułą metodą, która mierzy także niskie stężenia [3].
Stężenie CRP podaje się w miligramach na litr (mg/l). Czułe oznaczenia wykrywają CRP od 0,01 do 10 mg/l, więc pokazują niski stopień zapalenia także u osób bez jawnej choroby zapalnej [3]. Po ustąpieniu przyczyny zapalenia CRP spada szybko, bo okres jego półtrwania wynosi 18-20 godzin [6].
Czym jest przewlekły stan zapalny i czym różni się od ostrego?
Ostry stan zapalny to szybka reakcja na infekcję lub uraz. Przewlekły stan zapalny niskiego stopnia to niewielkie, utrzymujące się podwyższenie wskaźników zapalenia, które wykrywa się czułym oznaczeniem hs-CRP [3].
Ostre zapalenie przypomina pożar, który gaśnie, gdy znika przyczyna. Przy niektórych infekcjach bakteryjnych CRP rośnie wtedy nawet tysiąckrotnie [6]. Stan zapalny niskiego stopnia przypomina tlące się ognisko, które nie wygasa, dopóki coś je podtrzymuje. Zaburzenia gospodarki węglowodanowej, lipidów i ciśnienia krwi towarzyszą otyłości brzusznej [2]. Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości pisze, że u podstaw tych zaburzeń leży otyłość i związany z nią przewlekły stan prozapalny [2]. Wyższe CRP wiąże się z większym ryzykiem chorób serca nawet u osób bez objawów [6].
Jak tłuszcz brzuszny podtrzymuje stan zapalny w organizmie?
Powiększone komórki tłuszczowe są słabiej ukrwione [7]. Przez to wydzielają cytokiny zapalne, na przykład TNF-α, a tkanka tłuszczowa podtrzymuje przewlekły stan zapalny w całym organizmie [7]. Z zapaleniem wiąże się zwłaszcza tłuszcz trzewny, czyli brzuszny [7, 8].
W tkance tłuszczowej osób z otyłością przybywa makrofagów, czyli komórek odpornościowych, które wydzielają TNF-α i interleukinę 6, dwie cytokiny zapalne [9]. Interleukina 6 pobudza wątrobę do wytwarzania CRP [6]. CRP mogą wytwarzać także komórki tłuszczowe [6]. Wśród dorosłych Amerykanów osoby z nadwagą i otyłością częściej miały podwyższone CRP niż osoby z prawidłową masą ciała, także w grupie młodych dorosłych [1]. U dorosłych Amerykanów stosunek obwodu talii do bioder wiązał się z wyższym CRP niezależnie od BMI [1]. Wskaźniki ilości tłuszczu w ciele wiążą się z markerami zapalenia silniej niż samo BMI [9]. Dlatego przy stanie zapalnym stosunek obwodu talii do bioder jest dla mnie ważniejszy niż sama waga.
Co łączy stan zapalny z insulinoopornością?
Stan zapalny pogarsza wrażliwość tkanek na insulinę, a insulinooporność wiąże się z dalszym nasilaniem zapalenia, na przykład w wątrobie [7]. Wyższe CRP zapowiadało też zachorowanie na cukrzycę typu 2 w obserwacji kobiet w średnim wieku [10].
Insulinooporność to słabsza reakcja tkanek na insulinę. Zapalenie wywołane infekcją, urazem albo chorobą autoimmunologiczną szybko pogarsza wrażliwość na insulinę [7]. Cytokina TNF-α zakłóca w komórce przekazywanie sygnału insuliny [7]. Po uwzględnieniu BMI i innych czynników ryzyko cukrzycy typu 2 u jednej czwartej kobiet o najwyższym CRP było około 4 razy większe niż u jednej czwartej o najniższym [10]. To badanie obserwacyjne. Pokazuje związek, ale przyczyny nie dowodzi.
Insulinooporność ocenia się pośrednio, na przykład wskaźnikiem HOMA-IR albo testem obciążenia glukozą z pomiarem insuliny [7]. Samo CRP jej nie rozpoznaje. Gdy ktoś przychodzi do mnie z samym wynikiem CRP, nie wyciągam z niego wniosku o insulinooporności. Jak wyglądają właściwe badania, opisuję w tekście o insulinooporności.
Jak czytać wynik hs-CRP i jakie są progi?
Według zalecenia amerykańskiego hs-CRP poniżej 1 mg/l oznacza niższe ryzyko sercowo-naczyniowe, od 1 do 3 mg/l średnie, a powyżej 3 mg/l wyższe [3, 11]. Zalecenie wyznaczyła grupa robocza Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego (AHA) i amerykańskich Centrów Kontroli i Prewencji Chorób (CDC) [3]. Przy ostrej infekcji, zapaleniu lub urazie CRP zwykle rośnie powyżej 10 mg/l [3].
| Wynik hs-CRP | Jak to czytać |
|---|---|
| poniżej 1 mg/l | niższe względne ryzyko sercowo-naczyniowe [11] |
| 1-3 mg/l | średnie względne ryzyko sercowo-naczyniowe [11] |
| powyżej 3 mg/l | wyższe względne ryzyko sercowo-naczyniowe [11] |
| powyżej 10 mg/l | wartości, do których CRP zwykle dochodzi przy ostrej infekcji, zapaleniu lub urazie; ryzyko serca ocenia się w badaniu bez cech infekcji lub zapalenia [3] |
Progi 1 i 3 mg/l to zalecenie amerykańskie, bo wyznaczyła je amerykańska grupa robocza na podstawie badań populacyjnych [3]. Opisują ryzyko chorób serca w populacji [3]. Nie są progami otyłości ani insulinooporności.
Polskie Towarzystwo Badań nad Otyłością i inne polskie towarzystwa przywołują próg 2 mg/l [8]. To jednak tylko jeden z siedmiu czynników ryzyka metabolicznego przy rozpoznawaniu stłuszczeniowej choroby wątroby związanej z zaburzeniami metabolicznymi (MAFLD) u osób z prawidłową masą ciała [8]. Poza tym w zaleceniach polskich towarzystw o otyłości, cukrzycy, lipidach i żywieniu nie ma progów hs-CRP dla osób z otyłością. Polskie wytyczne lipidowe z 2021 roku wymieniają hs-CRP powyżej 3 mg/l jako dodatkowy czynnik ryzyka tylko u chorych po ostrym zespole wieńcowym z cukrzycą [12], więc nie jest to próg dla osób z otyłością. Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne (ESC) pisze w zaleceniach o prewencji chorób serca, że CRP ma ograniczoną dodatkową wartość w ocenie ryzyka [13]. Gdy hs-CRP służy do oceny ryzyka serca, pierwszymi krokami przy podwyższonym wyniku są dieta, ruch i rzucenie palenia [11].
Na wynik wpływają niektóre leki hormonalne [6], więc lekarzowi zlecającemu badanie powiedz o wszystkich przyjmowanych lekach.
Czy trzeba powtórzyć badanie CRP i jak się do niego przygotować?
Gdy hs-CRP służy do oceny ryzyka sercowo-naczyniowego, amerykańska grupa robocza Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego (AHA) i Centrów Kontroli i Prewencji Chorób (CDC) zaleca dwa oznaczenia w odstępie 2 tygodni [3]. Oba robi się u osoby bez cech infekcji lub zapalenia [3]. Na czczo być nie trzeba [3].
Stężenie CRP jest stabilne, bo nie wykazuje wahań w ciągu doby ani zależności od posiłków, więc badanie możesz zrobić o dowolnej porze [3]. Infekcja i uraz podnoszą CRP [3]. Przy przeziębieniu albo po świeżym urazie radzę przełożyć badanie, aż przyczyna minie. O terminie kontroli decyduje lekarz.
Kiedy z podwyższonym CRP iść do lekarza?
Z wynikiem CRP powyżej 10 mg/l idź do lekarza, bo to wartość, do której CRP zwykle dochodzi przy ostrej infekcji, zapaleniu lub urazie [3]. Powodem do badania jest też niezamierzone chudnięcie przy podwyższonym CRP [14].
W brytyjskiej analizie niezamierzone chudnięcie odpowiadało średniej utracie co najmniej 5 % masy ciała w ciągu 6 miesięcy [14]. W tej analizie podwyższone CRP oznaczało wynik powyżej 10 mg/l [14]. Autorzy ocenili, że ryzyko nowotworu przy niezamierzonym chudnięciu i podwyższonym CRP jest na tyle duże, że według wytycznych brytyjskiego Narodowego Instytutu Zdrowia i Doskonałości Opieki (NICE) uzasadnia dalszą diagnostykę w kierunku nowotworu [14]. To powód do badań. Rozpoznanie stawia lekarz.
Według Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego nasilone oddawanie moczu, wzmożone pragnienie i niezamierzone chudnięcie to objawy wysokiej glukozy, które wskazują na możliwość cukrzycy, więc to powód do zbadania glukozy [15]. W Centrum zdrowia i dietetyki MS (Centrum MS) w Toruniu przyjmuje endokrynolog. Rozpoznanie i leczenie ustala lekarz, a dieta wspomaga to leczenie i go nie zastępuje.
Co jeść przy podwyższonym CRP i otyłości?
U dorosłych wzorzec śródziemnomorski obniżał hs-CRP średnio o 0,98 mg/l bardziej niż inny sposób jedzenia, w badaniach trwających co najmniej 12 tygodni [4]. Wzorzec śródziemnomorski opiera się na warzywach, owocach, produktach pełnoziarnistych, orzechach, nasionach roślin strączkowych, umiarkowanej ilości ryb i oliwie z oliwek, a mięsa zawiera niewiele [16].
Wyniki badań nad wzorcem śródziemnomorskim były bardzo zróżnicowane [4]. Liczba 0,98 mg/l to więc tylko średnia z badań. Według talerza Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH - PIB (NIZP PZH-PIB) połowę posiłku zajmują warzywa i owoce, najlepiej z przewagą warzyw. Jedną czwartą zajmują produkty zbożowe, przede wszystkim pełnoziarniste, a drugą czwartą produkty białkowe, czyli ryby, jaja, nasiona roślin strączkowych, nabiał, w mniejszych ilościach chude mięso, a także orzechy [17]. Do tego talerza polskie zalecenia dokładają liczby dla wybranych produktów [16, 18]:
- warzywa i owoce: łącznie co najmniej 400 g dziennie, w proporcji około ¾ warzyw i ¼ owoców, w tym 1-2 porcje owoców dziennie [16],
- błonnik: 25 g dziennie u dorosłych w wieku 19-65 lat (norma wystarczającego spożycia), po 65. roku życia 20 g [18],
- ryby: co najmniej 1 porcja chudych ryb i co najmniej 2 porcje ryb tłustych tygodniowo [16],
- orzechy: garść dziennie albo co najmniej 3 porcje tygodniowo, przy czym porcja to około 30 g [16],
- nasiona roślin strączkowych: co najmniej 3 porcje tygodniowo [16],
- mięso czerwone i przetwory mięsne: ograniczać do ilości tak małych, jak to możliwe [16]; zalecenia ESC podają górną granicę 350-500 g mięsa czerwonego tygodniowo [13],
- napoje słodzone: zastępować wodą lub niesłodzonymi naparami [16]; zalecenia europejskie obejmują tu także soki owocowe [13].
W analizie badań u osób z nadwagą i otyłością błonnik albo produkty bogate w błonnik obniżały CRP o 0,37 mg/l [19]. Wynik był znaczący statystycznie dopiero w badaniach, w których spożycie błonnika było o 8 g dziennie większe niż w grupie porównawczej [19]. To niewielki efekt. Oliwa z oliwek obniżała CRP o 0,64 mg/l bardziej niż w grupach kontrolnych, jednak badania różniły się budową, więc autorzy radzą ostrożną interpretację [20]. Na wizycie rozmawiamy o całym talerzu. Jednego produktu na stan zapalny nie szukamy.
Żywność wysoko przetworzona to w klasyfikacji NOVA przemysłowe mieszanki substancji wyodrębnionych z żywności, zwykle z co najmniej pięcioma składnikami, w tym sztucznymi dodatkami [21]. Dlatego o tym, czy produkt jest wysoko przetworzony, rozstrzyga dla mnie jego skład. U dorosłych Australijczyków każde 100 g takiej żywności więcej dziennie wiązało się z hs-CRP wyższym o 4,0 % [21]. Część tej zależności utrzymywała się niezależnie od BMI, ale dane są obserwacyjne i nie rozstrzygają o przyczynie [21].
Jadłospis do wyników, leków i Twojego dnia ułoży dietetyk kliniczny. W ciąży i u dzieci jedzenie wymaga indywidualnej opieki dietetyka i lekarza.
Ile schudnąć, żeby CRP spadło?
Średnio w badaniach łączących zmianę stylu życia i operacje każdy kilogram mniej obniżał CRP o 0,13 mg/l, ale w samych zmianach stylu życia, bez operacji, zależność była słabsza [5]. Polskie zalecenia leczenia dietetycznego otyłości wskazują jako cel 5-10 % masy ciała [22].
Polskie Towarzystwo Dietetyki zaleca zmianę stylu życia prowadzącą do trwałego zmniejszenia masy ciała o 5-10 % [22]. Już 3-5 % mniej daje wymierne korzyści zdrowotne, na przykład niższe stężenie trójglicerydów i glukozy [22]. Optymalne tempo to 0,5-1 kg tygodniowo przez pierwsze 3-6 miesięcy [22]. Towarzystwo nie zaleca też rutynowo suplementów diety wspomagających odchudzanie [22].
Przy 100 kg masy ciała 5-10 % to 5-10 kg. Według średniej ze wszystkich badań, także tych z operacjami, dałoby to około 0,65-1,3 mg/l mniej CRP [5]. Przy samej zmianie stylu życia efekt jest wyraźnie słabszy [5]. Dlatego zaczynam od celu 5-10 % masy ciała i spokojnego tempa. Nie obiecuję, o ile spadnie CRP.
Czy suplementy obniżają CRP?
Kwasy omega-3 w leczniczych dawkach, stosowanych przy wysokich trójglicerydach, obniżają hs-CRP o 12-20 % [12]. Leczenie kwasami omega-3 ustala lekarz, a polskie wytyczne opisują je jako uzupełnienie leczenia farmakologicznego, więc nie jest to suplement do stosowania na własną rękę [12].
Większość dorosłych z nadmierną masą ciała, którzy stosują dietę o umiarkowanym deficycie, nie potrzebuje suplementów witamin i składników mineralnych, a suplementację rozważa się indywidualnie [22]. Europejskie zalecenia o prewencji chorób serca opisują brak korzystnych efektów suplementacji witamin B, C i D dla ryzyka sercowo-naczyniowego [13]. Opisują też brak korzystnego wpływu oleju rybiego na zdarzenia sercowo-naczyniowe, choć ryzyko epizodów choroby wieńcowej było o 7 % niższe [13].
Z gabinetu. Gdy ktoś przychodzi z podwyższonym CRP, najpierw pytam o infekcję, uraz i leki. Infekcja i uraz podnoszą CRP, a niektóre leki hormonalne też wpływają na wynik. Z wynikiem powyżej 10 mg/l odsyłam do lekarza, bo do takich wartości CRP dochodzi zwykle przy ostrej infekcji, zapaleniu lub urazie. Przy niższym, ale podwyższonym hs-CRP zaczynam od diety, ruchu i rzucenia palenia, a rozpoznanie zostawiam lekarzowi. Gdy ktoś pyta o suplementy „na stan zapalny”, mówię, że leczenie omega-3 ustala lekarz. Dodaję, że przy diecie o umiarkowanym deficycie większość dorosłych z nadmierną masą ciała nie potrzebuje suplementów witamin i składników mineralnych.
Najczęstsze pytania o CRP i stan zapalny przy otyłości
Czy podwyższone CRP zawsze oznacza infekcję?
Nie. CRP podnoszą infekcje, urazy i choroby zapalne, na przykład reumatoidalne zapalenie stawów, a przy nadmiarze tkanki tłuszczowej jest też podwyższone częściej niż przy prawidłowej masie ciała [1, 6].
Przy ostrej infekcji, zapaleniu lub urazie CRP zwykle rośnie powyżej 10 mg/l [3]. Przyczynę podwyższonego wyniku ustala lekarz.
Czy CRP zależy tylko od masy ciała?
Nie. Na CRP wpływają też wiek, płeć, palenie, stężenie lipidów i ciśnienie krwi [6].
Według jednej z prac 35-40 % różnic w CRP między osobami jest dziedziczne [6]. Przez te wszystkie czynniki lekarz nie ocenia samego wyniku: pyta też o zdrowie i bierze pod uwagę inne badania.
Czy stan zapalny w organizmie daje objawy?
Nie zawsze. Podwyższone CRP wykrywa się też u osób bez objawów choroby, więc brak dolegliwości nie wyklucza stanu zapalnego niskiego stopnia [3, 6].
Źródła, z których korzystam, nie podają listy objawów stanu zapalnego niskiego stopnia. Ostre choroby, na przykład zapalenie wyrostka robaczkowego, pęcherzyka żółciowego czy trzustki, też podnoszą CRP [6], a o ich rozpoznaniu decyduje lekarz po zbadaniu, nie sam wynik CRP.
Po jakim czasie od zmiany jedzenia CRP się zmienia?
Badania nad wzorcem śródziemnomorskim, w których hs-CRP spadało, trwały co najmniej 12 tygodni, czyli około 3 miesięcy [4]. Krótszych zmian te badania nie sprawdzały, więc kolejny wynik porównuj raczej po kilku miesiącach niż po tygodniu.
Spadek masy ciała też wymaga czasu, bo polskie zalecenia opisują optymalne tempo 0,5-1 kg tygodniowo przez pierwsze 3-6 miesięcy [22]. Termin kolejnego badania CRP ustala lekarz.
Czy progi hs-CRP i zalecenia żywieniowe z tego artykułu dotyczą dzieci i kobiet w ciąży?
Nie. Liczby w tym tekście pochodzą głównie z badań i zaleceń dotyczących dorosłych, a u dzieci i w ciąży jedzenie wymaga indywidualnej opieki dietetyka i lekarza [22].
Wynik CRP u dziecka albo w ciąży ocenia lekarz. Progi i badania z tego tekstu nie zastępują takiej oceny.
--
Wyniki CRP i badań metabolicznych omówisz w Centrum MS z endokrynologiem, a jedzenie ułożysz z dietetykiem klinicznym. Na wizytę umówisz się przez stronę Kontakt.
Bibliografia
- Visser M, Bouter LM, McQuillan GM i wsp. Elevated C-reactive protein levels in overweight and obese adults. JAMA 1999;282(22):2131-2135. doi:10.1001/jama.282.22.2131. PMID 10591334.
- Bąk-Sosnowska M, Białkowska M, Bogdański P i wsp. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Med Prakt wyd. specj. wrzesień 2024:1-116. Pełny tekst: ptlo.org.pl.
- Kamath DY, Xavier D, Sigamani A i wsp. High sensitivity C-reactive protein (hsCRP) & cardiovascular disease: An Indian perspective. Indian J Med Res 2015;142(3):261-268. doi:10.4103/0971-5916.166582. PMID 26458341.
- Schwingshackl L, Hoffmann G. Mediterranean dietary pattern, inflammation and endothelial function: a systematic review and meta-analysis of intervention trials. Nutr Metab Cardiovasc Dis 2014;24(9):929-939. doi:10.1016/j.numecd.2014.03.003. PMID 24787907.
- Selvin E, Paynter NP, Erlinger TP. The effect of weight loss on C-reactive protein: a systematic review. Arch Intern Med 2007;167(1):31-39. doi:10.1001/archinte.167.1.31. PMID 17210875.
- Sproston NR, Ashworth JJ. Role of C-Reactive Protein at Sites of Inflammation and Infection. Front Immunol 2018;9:754. doi:10.3389/fimmu.2018.00754. PMID 29706967.
- Rodzeń Ł, Rodzeń M, Dyńka D i wsp. Insulin Resistance: Current State of Knowledge and Clinical Implications-Toward a Better Diagnostic Framework and the Question of Its Disease Status. Nutrients 2026;18(16):2666. doi:10.3390/nu18162666. PMID 42654246.
- Olszanecka-Glinianowicz M, Mazur A, Chudek J i wsp. Obesity in Adults: Position Statement of Polish Association for the Study on Obesity, Polish Association of Endocrinology, Polish Association of Cardiodiabetology, Polish Psychiatric Association, Section of Metabolic and Bariatric Surgery of the Association of Polish Surgeons, and the College of Family Physicians in Poland. Nutrients 2023;15(7):1641. doi:10.3390/nu15071641. PMID 37049479.
- Khanna D, Khanna S, Khanna P i wsp. Obesity: A Chronic Low-Grade Inflammation and Its Markers. Cureus 2022;14(2):e22711. doi:10.7759/cureus.22711. PMID 35386146.
- Pradhan AD, Manson JE, Rifai N i wsp. C-reactive protein, interleukin 6, and risk of developing type 2 diabetes mellitus. JAMA 2001;286(3):327-334. doi:10.1001/jama.286.3.327. PMID 11466099.
- Ridker PM. A Test in Context: High-Sensitivity C-Reactive Protein. J Am Coll Cardiol 2016;67(6):712-723. doi:10.1016/j.jacc.2015.11.037. PMID 26868696.
- Banach M, Burchardt P, Chlebus K i wsp. PoLA/CFPiP/PCS/PSLD/PSD/PSH guidelines on diagnosis and therapy of lipid disorders in Poland 2021. Arch Med Sci 2021;17(6):1447-1547. doi:10.5114/aoms/141941. PMID 34900032.
- Visseren FLJ, Mach F, Smulders YM i wsp. 2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice. Eur Heart J 2021;42(34):3227-3337 (polska wersja: Kardiologia Polska, Zeszyty Edukacyjne 5/2021). doi:10.1093/eurheartj/ehab484. PMID 34458905.
- Nicholson BD, Oke JL, Aveyard P i wsp. Individual inflammatory marker abnormalities or inflammatory marker scores to identify primary care patients with unexpected weight loss for cancer investigation? Br J Cancer 2021;124(9):1540-1542. doi:10.1038/s41416-021-01282-4. PMID 33558706.
- Araszkiewicz A, Borys S, Broncel M i wsp. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą - 2026. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Curr Top Diabetes 2026;6(1):1-172. doi:10.5114/ctd/219306.
- Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - PIB. Dieta śródziemnomorska - zalecenia żywieniowe (materiał edukacyjny, Narodowy Program Zdrowia 2021-2025). ncez.pzh.gov.pl/zalecenia-zywieniowe/.
- Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - PIB. Talerz zdrowego żywienia (aktualizacja 13.08.2025). ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/talerz-zdrowego-zywienia/.
- Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H (red.). Normy żywienia dla populacji Polski - 2024. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - PIB; 2024. ISBN 978-83-65870-78-0. ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/zasady-zdrowego-zywienia/normy-zywieniowe-2024/.
- Jiao J, Xu JY, Zhang W i wsp. Effect of dietary fiber on circulating C-reactive protein in overweight and obese adults: a meta-analysis of randomized controlled trials. Int J Food Sci Nutr 2015;66(1):114-119. doi:10.3109/09637486.2014.959898. PMID 25578759.
- Schwingshackl L, Christoph M, Hoffmann G. Effects of Olive Oil on Markers of Inflammation and Endothelial Function-A Systematic Review and Meta-Analysis. Nutrients 2015;7(9):7651-7675. doi:10.3390/nu7095356. PMID 26378571.
- Lane MM, Lotfaliany M, Forbes M i wsp. Higher Ultra-Processed Food Consumption Is Associated with Greater High-Sensitivity C-Reactive Protein Concentration in Adults: Cross-Sectional Results from the Melbourne Collaborative Cohort Study. Nutrients 2022;14(16):3309. doi:10.3390/nu14163309. PMID 36014818.
- Gajewska D, Lange E, Kęszycka P i wsp. Recommendations on dietary treatment of obesity in adults: 2024 position of the Polish Society of Dietetics. J Health Inequal 2024;10(1):22-47. doi:10.5114/jhi.2024.141201.
Treść ma charakter edukacyjny i nie zastępuje wizyty u lekarza. Dieta wspomaga leczenie prowadzone przez lekarza i go nie zastępuje. Autor: mgr Radosław Siałkowski, dietetyk kliniczny. Ostatnia aktualizacja: 18.11.2026.
Inne artykuły z poradnika
-
Badania i wyniki
Zespół Gilberta: bilirubina, rozpoznanie i czy głodówka szkodzi
Zespół Gilberta to łagodna, wrodzona przyczyna podwyższonej bilirubiny. Jak się go rozpoznaje, kiedy iść do lekarza i czy głodówka lub post szkodzą.
Czytaj dalej -
Hormony i metabolizm
Insulinooporność: objawy, badania i kiedy iść do endokrynologa
Insulinooporność objawy: zwykle brak wyraźnych sygnałów. Jakie badania zrobić (HOMA-IR, krzywa cukrowo-insulinowa), jak je czytać i kiedy iść do lekarza.
Czytaj dalej -
Otyłość i odchudzanie
Ozempic na odchudzanie: ile się chudnie, jakie są skutki uboczne i komu naprawdę pomaga
Ozempic na odchudzanie: w badaniu semaglutyd na schemacie leczenia otyłości obniżył masę ciała średnio o 14,9% po 68 tygodniach. Skutki uboczne i jedzenie.
Czytaj dalej
